Historia stosunków rosyjsko-afgańskich...
Dodane przez saperski dnia 29. październik 2010 12:08
Historia stosunków rosyjsko-afgańskich w latach 1919-1979
Historia stosunków rosyjsko-afgańskich w latach 1919-1979 (zarys)



Koniec pierwszej wojny światowej zbiegł się w Afganistanie z objęciem władzy przez Amanullah. ZSRR prowadząc w tym czasie typową dla siebie politykę wspierania młodych państw, było jednym z pierwszych krajów, które uznały w maju 1919 roku całkowitą niepodległość Afganistanu. Pomoc sowiecka ograniczyła się do kilku subsydiów. Związek Radziecki wysłał Amanullahowi w prezencie kilkanaście samolotów z pilotami, mechanikami oraz specjalistów od transportu oraz operatorów telegrafu.

Polityka Lenina na Bliskim i Środkowym Wschodzie w pierwszych dwóch dekadach XX wieku charakteryzowała się wstrzymaniem od ingerencji w wewnętrzne sprawy państw. Gdy wojna ze zwolennikami caratu została zakończona, Lenin niezwłocznie przystąpił do realizacji swoich bliskowschodnich planów. Zdecydował się zaprosić Envera Paszę, by ten, jako zaciekły wróg starej Rosji, pomógł wojskom bolszewików pokonać muzułmańskich basmaczy w Azji Środkowej. Ten znany panturkista wykorzystał zaufanie i pomoc Lenina, by w odpowiednim momencie przejść na stronę buntowników.[1] Również Amanullah sympatyzował z basmaczami, aczkolwiek jedyne co mógł im zaoferować to niewielka pomoc materialna. Pomimo tego, pojedynczym ochotnikom i pewnej ilości grup zbrojnych z brytyjskich Indii i Afganistanu udawało się przedzierać przez granicę afgańsko- rosyjską i wspierać oddziały basmaczów[2]. W roku 1922 Amanullah wysłał swoje najlepsze jednostki nad północną granicę, by tam oczekiwały na dalszy rozwój sytuacji. Młody król podjął się nawet korespondencji z Enverem Paszą. Jednak jego śmierć w październiku 1922 roku wyznaczyła koniec zorganizowanego ruchu oporu basmaczy przeciwko bolszewikom. Do końca lat trzydziestych małe grupy dzielnych wojowników stawiały opór sowietom, lecz los środkowoazjatyckich republik został przesądzony.

Do małego incydentu granicznego między Rosjanami a Afgańczykami doszło w roku 1925, gdy sowieckie oddziały rozpoczęły okupację małej wyspy Jangy Kala na Amu- Darii. Afganistan zaprotestował, a sowieci zgodzili się przedłożyć sprawę połączonej komisji, która w toku pracy przyznała rację stronie afgańskiej. Pokojowe rozwiązanie problemu granicznego doprowadziło w 1926 roku do podpisania przez Amanullaha paktu o nieagresji z ZSRR. W roku następnym młody król udał się w słynną podróż po Europie, którą rozpoczął od wizyty w Moskwie. Przed rokiem 1928 ZSRR otworzyło połączenie lotnicze Moskwa- Kabul via Taszkient. W latach 1924- 25 Rosjanie położyli kable telefoniczne pomiędzy Heratem a Kandaharem oraz Kabulem a Mazar-i Szarif. W tym okresie Rosjanie utrzymywali w Afganistanie dwa konsulaty – w Mazar-i Szarif i w Heracie.

Po zakończeniu drugiej wojny światowej w roku 1946 podpisano porozumienie między Afganistanem i ZSRR w sprawie przeprowadzenia niewielkich zmian granicznych. Linię graniczną biegnącą dotychczas południowym, afgańskim brzegiem Amu- Darii przesunięto na środek nurtu. Dało to Afganistanowi możliwość wykorzystania spławności rzeki. W roku 1947 na wschodnich rubieżach Afganistanu narodziły się dwa nowe państwa – Pakistan i Indie. Złe stosunki z nowopowstałym muzułmańskim sąsiadem przyczyniły się do zmiany trasy tranzytu produktów afgańskich. Zrezygnowano z najtańszej i najłatwiejszej trasy przez port w Karaczi na rzecz przesyłu towarów przez terytorium Związku Radzieckiego[3]. Po drugiej wojnie światowej powyżej 85% wymiany towarowej Afganistanu odbywało się ze Stanami Zjednoczonymi, Wielką Brytanią, Indiami i Pakistanem. W latach następnych zaznaczył się znaczny wzrost udziału w wymianie handlowej z ZSRR oraz innymi państwami Europy wschodniej.

Po zakończeniu wojny dochodziło do licznych ucieczek przedstawicieli ludów tureckich z ZSRR do Afganistanu i Indii. Spowodowało to przebudowę granicy radziecko- afgańskiej. Rosjanie wybudowali szereg wież strażniczych, sieć reflektorów przeszukujących okolicę, drut kolczasty oraz zaorali pas ziemi granicznej. Następie Rosja Radziecka rozpoczęła program pomocowy dla wszystkich zainteresowanych nią krajów. Rosjanie obrali takie same cele w polityce zagranicznej jak uczynili to amerykanie: pomóc ludziom w pomaganiu sobie oraz zachować nowopowstałe państwa w niezależności geopolitycznej[4]. Oczywiście pomoc zagraniczna stała się instrumentem polityki narodowej i konkurencji międzypaństwowej.

W roku 1953 nastąpiła zmiana na stanowisku premiera Królewskiego Rządu Afganistanu – rządy rozpoczął Sardar Muhammad Daud. Nowy premier, chcąc nieco zmniejszyć wpływy amerykańskie w państwie, stał się zwolennikiem polityki neutralności i zbliżenia z krajami „niezaangażowanymi” oraz ZSRR. Dał temu wyraz odwiedzając wkrótce po objęciu stanowiska premiera Związek Radziecki oraz kraje bloku wschodniego w tym i Polskę.

W grudniu 1955 roku przybyli do Kabulu w czasie swej podróży do krajów Azji Środkowej i Południowej ówczesny premier ZSRR Bułganin i pierwszy sekretarz KC KPZR Chruszczow[5]. W Kabulu ustalono wspólność poglądów afgańsko- radzieckich na szereg zagadnień międzynarodowych (m.in. sprawę rozbrojenia), podpisano protokół dotyczący przedłużenia układu o neutralności i wzajemnej nieagresji z 1931 roku oraz przyznano Afganistanowi kredyt długoterminowy w wysokości 100 milionów dolarów. Sowietom ponadto zależało na powstrzymaniu Afganistanu przed dołączeniem do paktu Bagdadzkiego[6]. Zdaję się jednak, że wierchuszka rosyjska źle odczytała zamiary afgańskie i zapomniała o zasadzie zachowania neutralności, jaką cechowała prawie od zawsze międzynarodowa polityka Afganistanu. Bulganin podczas tej wizyty przyczynił się do dodatkowego pogorszenia stosunków pakistańsko – afgańskich. Stwierdził bowiem, że ZSRR wspiera żądania afgańskie, dotyczące przeprowadzenia plebiscytu w pasztuńskich regionach Pakistanu[7].

W sierpniu 1956 roku rząd w Kabulu zakontraktował dostawę broni z ZSRR na sumę 25 milionów dolarów. Zakupiono czołgi T34, odrzutowce MIG 17, bombowce Iluszyn-28, helikoptery i inne wyposażenie dla wojska. Sowieci asystowali również przy budowie lub rozbudowie wojskowych lotnisk w Mazari-i Sharif, Bagram i Shinbad. Następnym krokiem było dostarczenie części zapasowych oraz wysłanie instruktorów. Wybór sowieckiego uzbrojenia nie oznaczał akceptacji dla komunizmu w Afganistanie, doprowadził jednak do uzależnienia państwa od części wytwarzanych w ZSRR. W celu zachowania neutralności w armii, zdecydowano wysyłać oficerów na szkolenia również do Stanów Zjednoczonych. Oficerowie ci ćwiczyli na sprzęcie amerykańskim, a po powrocie do kraju uczyli się obsługi sprzętu radzieckiego.

W 1957 roku wizytę w Moskwie złożył król Muhammad Zahir Szach. W roku 1958 zaś do Kabulu przybył z rewizytą przewodniczący Rady Najwyższej ZSRR Woroszyłow. W rok potem odwiedzili Afganistan kolejno prezydent Stanów zjednoczonych Eisenhower, a następnie premier Związku Radzieckiego Chruszczow. Afganistan starał się zachować pełną neutralność utrzymując dobre kontakty z obydwoma mocarstwami. Młoda monarchia wykorzystywała do rozwoju gospodarczego w równych proporcjach specjalistów ze Stanów Zjednoczonych i państw socjalistycznych. Korzystała z ich doradztwa, pracy inżynierów i techników. W końcu konkurencja ZSRR i Stanów Zjednoczonych przerodziła się w Afganistanie we współpracę[8]. Za moment przełomowy w tej kwestii uznaje się wczesne lata sześćdziesiąte, gdy Amerykanie wygrali kontrakt na budowę szeregu lotnisk w północnym Afganistanie, a Rosjanie rozpoczęli wielki projekt irygacyjny w okolicy Dżelalabadu[9]. Dotychczas bowiem obowiązywał niepisany podział – tereny na północ od Hindukuszu „należały” do Rosjan, a te położne na południe do Amerykanów.

W latach 1955- 1963 w grze mocarstw rozgrywanej w Afganistanie Rosja zdawała się przeważać – wspierała rząd w Kabulu korzystnymi kredytami, zajmowała się budową dróg (Kuszki – Herat, Mazar-i Szarif- Kabul), zbudowała kombinat młyńsko- piekarniczy oraz elewator zbożowy[10] oraz w roku 1964 przebiła tunelu przez góry Salang. Dzięki temu tunelowi udało się połączyć Kabul z ważnymi miastami północy[11].

W marcu 1963 roku z urzędu ministra zrezygnował Daud. Związek Radziecki, państwa satelickie oraz Chiny początkowo negatywnie zareagowały na tą zmianę. Kilku wysokich urzędników zostało wezwanych do Moskwy na konsultacje. Atmosfera uspokoiła się dopiero, gdy władze sowieckie przekonały się, że za rezygnacją premiera nie stali amerykanie. Stan równowagi wpływów utrzymywał się mniej więcej do roku 1973, kiedy Daud przejął ster władzy w założonej przez siebie Republice Afganistanu. Za największy sukces jego rządów można uznać rozwiązanie problemu Pasztunistanu i poprawę stosunków z Pakistanem - dzięki pośrednictwu Stanów Zjednoczonych. Niniejsza zmiana poskutkowała zmniejszeniem wpływów rosyjskich w Afganistanie i ponownym wzrostem przesyłu towarów przez port w Karaczi. Miejsce Rosji zajęły Indie, Arabia Saudyjska, Iran oraz częściowo USA. Ponadto rząd w Kabulu wydał walkę fundamentalistom islamskim oraz zwolennikom lewicy.




W kwietniu 1977 Daud – już jako prezydent Republiki Afganistanu – odwiedził Leonida Breżniewa w Moskwie. Odbył poufną rozmowę z sowieckim premierem, której celem było przedyskutowanie wzrostu działań sowieckich w terenie Afganistanu. Daud w szczególności zwrócił uwagę na podjętą przez Rosjan próbę zjednoczenia dwóch lewicowych partii Afganistanu – Parcham i Chalk. Breżniew ze swej strony określił Afganistan jako kraj ważny dla ZSRR i niezbędny dla szerzenia pokoju w Azji. Jednocześnie przestrzegł Dauda przed dopuszczeniem do obecności specjalistów z krajów NATO w północnej część Afganistanu.

W kwietniu 1978 roku po pogrzebie Mir Akbar Chajbera prominentnej postaci partii Parcham - doszło do wielkich zamieszek. Przeszkoleni w Moskwie oficerowie armii afgańskiej dokonali przewrotu w Kabulu, na skutek którego obalono Dauda. Pod przewodnictwem komunisty Tarakiego w Afganistanie rozpoczęto budowę socjalizmu. Jednakże ateizacja i walka z tradycyjną obyczajowością muzułmańskiego kraju wywołała społeczny opór, przybierający zbrojne formy. Taraki jako prezydent Afganistanu zdążył jeszcze wziąć udział w konferencji państw niezaangażowanych na Kubie. Podczas drogi powrotnej zatrzymał się w Moskwie, gdzie odbył spotkanie z Breżniewem. W rozmowie poprosił o wprowadzenie wojsk radzieckich na ziemie afgańskie. Breżniew przeciwny interwencji lądowej poradził Tarakiemu usunięcie Amina. Również Aleksiej Kosygin, ówczesny premier ZSRR, uważał, że wprowadzenie jednostek naziemnych jedynie pogorszyłoby sytuację w kraju. Pomimo tego Taraki zdołał wynegocjować pomoc militarną w postaci helikopterów z rosyjskimi pilotami wraz z grupa zaopatrzeniową, 500 doradców wojskowych oraz 700 spadochroniarzy do obrony lotniska w Kabulu.

Następca Tarakiego, Hafizullah Amin, miał ambicje większej niezależności od Moskwy, co było to dlań wyrokiem śmierci: 29 grudnia 1979 do Kabulu wkroczył kontyngent wojsk radzieckich zabijając Amina, instalując na jego miejscu własną marionetkę – Babraka Karmala. Według podawanych przez Rosjan informacji, strona afgańska prosiła ZSRR aż 17 razy o militarną pomoc…

Do okupacji Afganistanu skłonił Kreml wyjątkowo korzystny układ w polityce wewnętrznej[12] i międzynarodowej. Stany Zjednoczone już w lipcu zwróciły uwagę na prawdopodobieństwo usunięcia przez ZSRR Amina, gdyż taktyka terroru komunistycznego zaczęła przynosić rezultaty przeciwne od zamierzonych. Na początku września sytuacja w Afganistanie stała się na tyle poważna, że prezydent Carter zlecił Zbigniewowi Brzezińskiemu, swojemu doradcy ds. bezpieczeństwa, przygotowanie planów na wypadek otwartej interwencji radzieckiej w Afganistanie. W momencie, gdy interwencja była coraz bardziej prawdopodobna, rząd Stanów Zjednoczonych, wbrew apelom Brzezińskiego, ciągle nie zwracał przesadnej uwagi na tą kwestię. Waszyngton swoje stanowisko tłumaczył tym, że ZSRR mógłby to uznać za wtrącanie się USA w wewnętrzne sprawy Afganistanu.

Na tydzień przed inwazją Brzeziński zaznaczył, że należy poinformować Moskwę o zaniepokojeniu Waszyngtonu, by nie było żadnej wątpliwości w kwestii amerykańskiego stanowiska. Uważał również, że należy podać do wiadomości publicznej posunięcia radzieckie, dzięki czemu udałoby się zmobilizować świat muzułmański i zademonstrować amerykańską przychylność dla bojowników o wolność. Było jednak za późno. Cicha interwencja przerodziła się w otwartą inwazję i okupację. Carter po nieudanej próbie wyjaśnienia sytuacji z Breżniewem stwierdził, że Stany Zjednoczone mają do czynienia z wyzwaniem strategicznym, którego rozwiązanie może wymagać militarnego rozstrzygnięcia.

Stanowisko Cartera w krótkim czasie uwidoczniło się w postaci trzech odrębnych posunięć:
1) nałożenia sankcji na ZSRR;
2) sformułowania doktryny, która łączyłaby bezpieczeństwo w zagrożonym regionie z bezpieczeństwem Stanów Zjednoczonych […];
3) przewartościowania wojskowej doktryny amerykańskiej dla tego regionu u podniesienia budżetu na wydatki militarne[13].

Wkroczenie wojsk sowieckich do Afganistanu było praktycznym skorzystaniem z prawa, jakie przyznał sobie Związek Radziecki: od kwietnia 1978 roku, od przewrotu, który doprowadził partię komunistyczną do władzy, Afganistan przestał de facto należeć do grupy państw niezaangażowanych. Agresję na Afganistan przeprowadzono według czechosłowackiego scenariusza:„zaproszenie”, opanowanie stołecznego lotniska, desant czołgowy, a następnie wkroczenie armii. Tyle, że na zaprowadzenie porządku w Czechosłowacji potrzeba było 8 miesięcy. W ciągu tego samego czasu po wtargnięciu do Afganistanu około 1 miliona ludności kraju, liczącego 17-18 milionów, opuściło ojczyznę uciekając przed bombardowaniami[14]. W całej tej sprawie jedna kwestia jest nie jasna. Pierwszym aktem wojsk radzieckich było zamordowanie Amina i obsadzenie na jego miejsce przywiezionego z terenów ZSRR Karmala. Jak rozumieć fakt, że oficjalnie sowieci wyjaśniali swoją interwencję zaproszeniem przez rząd afgański, ale pierwszym czynem „gości” była likwidacja zapraszających gospodarzy…


-------------------------------------------------------------------------------------------------
Przypisy:

[1] Н. Рутыч , Афганистан и Россия, Frankfurt am Main, Посев № 5 1980
[2] Basmacze - muzułmańskie oddziały w sowieckiej Azji Środkowej walczące od 1917 z bolszewikami
[3] Sowieci bardzo skutecznie wykorzystywali spór graniczny dwóch sąsiadów. Po zamknięciu granicy Afgańczycy w przeciągu tygodnia zdołali podpisać kontrakty handlowe z Sowietami. L. Dupree, Afghanistan, New Jersey 1980, s.545
[4] Ibidem s.512
[5] Разбуженный Восток. Записки советских журналистов о визите Н. С. Хрущева в Индию, Бирму, Индонезию, Афганистан, t.2, Moskwa 1960
[6] Paktu Bagdackiego podpisano 24 lutego 1955 r. pomiędzy Turcją a Irakiem. Do Paktu Bagdackiego przystąpiły następnie: Wielka Brytania, Pakistan i Iran. W 1959 r. Irak wycofał się z uczestnictwa w Pakcie, co spowodowało przeniesienie siedziby z Bagdadu do Ankary. Zmieniono też nazwę na Organizacja Paktu Centralnego. Celem paktu było zapewnienie bezpieczeństwa i pokoju oraz przeciwstawienie się wzrastającym wpływom komunistów w regionie Bliskiego i Środkowego Wschodu.
[7] L. Dupree, Afghanistan, s.508
[8] Ibidem s.526
[9] Na początku lat sześćdziesiątych sowieci podpisali z Afganistanem kilka ważnych umów. Afgańskie Ministerstwo Prac Publicznych podpisało kontrakt z radziecką firmą budowlaną Techno- Exportem na przeprowadzenie irygacji w Ningrahar w pobliżu Dżelalabadu. Kolejny kontrakt został podpisany przez Afgańskie Ministerstwo Górnictwa i Przemysłu na budowę tamy w Naglu i hydroelektrowni na rzece Pandższir. Obydwa te przedsięwzięcia zostały zrealizowane za pożyczki, jakich udzielił Afganistanowi rząd w Moskwie. М. Н. Ходжаев, Сотрудничество СССР и Республики Афганистана в области энергетики, w: Ю. B. Ганковский (ред.), Афганистан – история, экономика, культура. Сборник статей, Москва 1989, s. 92-93
[10] Z. Srzednicki, Afganistan – kraj przyszłości, Warszawa 1963, s.114-115
[11] Podczas interwencji radzieckiej posłużył on wojskom do szybkiego przerzucania oddziałów z centrum kraju na północ.
[12] Wojna prowadzona na zewnątrz jest doskonałym sposobem na odwrócenie uwagi ludności od bieżących potrzeb i trudności. Wojna taka jednoczony cały naród pod hasłami patriotyzmu. Kryzys żywnościowy, korupcja urzędników, samowola aparatu władzy, gigantyczne wydatki na zbrojenia, na opanowanie kosmosu, na finansowanie międzynarodowych rewolucyjnych i terrorystycznych akcji KGB – wszystko to doprowadziło do obniżenia stopy życiowej ludności do poziomu prawie tak niskiego jak w okresie stalinowskim[12]. Związek Radziecki miał też swój, potencjalnie bardzo niebezpieczny problem muzułmański: 50 milionowy sowiecki świat muzułmański, graniczący z krajami wojującego islamu: Iranem i Afganistanem. W ciągu 1200 lat panowania w Turkiestanie i na Zakaukaziu islamu przekształcił narody tego obszaru we wspólnotę nie tylko religijną, ale i etniczną. Wspólnotę o nazwie „muzułmanie”. ZSRR nie zdołało wytrzebić wiary ze „swoich” muzułmanów. Poczucie jedności wszystkich muzułmanów stało się kilkakrotnie problemem na froncie afgańskim. Skutkiem tego było stopniowe zmniejszanie liczebności muzułmanów w jednostkach biorących udział w walkach na ziemi afgańskiej. A.Авторханов, Загадка смерти Сталина, (Заговор Берия), Frankfurt am Main, Посев, 1986
[13] Akapit na podstawie: Z. Brzeziński, Cztery lata w Białym Domu, Wspomnienia Doradcy do Spraw Bezpieczeństwa Państwa 1977-1981, Londyn 1986, s. 406-414
[14] М. Геллер, А. Некрич, Утопия у власти. История советского союза с 1917 года до наших дней, t.2 i t.3, Warszawa 1986, s.145

Piotr Dregiel

Artykuł opublikowany w: http://www.arabia.pl/content/view/287034/90/